مجله آنلاین حقوق

www.lawpdf.ir

مفهوم تقصیر سنگین در ارتباط با شرط عدم مسئولیت

تاريخ : ۱۳۹۲/۰۴/۰۸ | نويسنده: دکتر سیّد حسین صفائی | دسته آيين دادرسي مدني, حقوق مدني | |چاپ مقاله

*این مقاله در ارتباط با بعضی دعاوی مطروحه در دیوان داوری لاهه به رشتهء تحریر درآمده است که نظر به‏ فایدهء عامّ آن،با پاره‏ای اصلاحات منتشر می‏شود.

مقدّمه:

در بسیاری از نظامهای حقوقی از جمله در حقوق فرانسه قاعده‏ای‏ وجود دارد که بموجب آن،شرط مسئولیّت یا تحدید مسئولیّت ناشی از قرارداد در صورت ارتکاب تقصیر عمدی یا تقصیر سنگین از سوی شخصی که شرط به نفع او است،مؤثّر نخواهد بود.به دیگر سخن،هرگاه طرف قرارداد که از شرط عدم مسئولیّت یا تحدید مسئولیّت برخوردار است،مرتکب تقصیر عمدی‏ یا تقصیر سنگین شده باشد،نمی‏تواند به شرط مذکور استناد کند و در این‏ موارد،شرط هیچگونه تأثیری نخواهد داشت.قاعدهء الحاق تقصیر سنگین به‏ تقصیر عمدی یک قاعدهء قدیم است که حتّی در حقوق رم وجود داشته و با عبارت aequipartur dolo lata culpa بیان شده است.در حقوق امروز نیز بسیاری از کشورها بویژه اغلب کشورهای حقوق نوشته که مبتنی بر حقوق رم می‏باشد،آن را پذیرفته‏اند.۱البتّه اثبات تقصیر عمدی یا تقصیر (۱).رجوع شود به:

;. s 66 s (به تصویر صفحه مراجعه شود) n ,2. Ch , Vol.XI , Law Comparative of Encyclopedia International , J.Limpens

سنگین بر عهدهء طرفی است که برای بی‏اثر ساختن شرط تحدید مسئولیّت به‏ آن استناد می‏نماید.

در مورد عدم اجرای شرط عدم مسئولیّت یا تحدید مسئولیّت در صورت ثبوت تقصیر عمدی،چنین استدلال کرده‏اند:

-توافق بر عدم مسئولیّت یا تحدید مسئولیّت متعهّد در صورت‏ ارتکاب تقصیر عمدی،بر خلاف نظم عمومی و باطل است.

-هرگاه متعهّد،مسئول تقصیر عمدی خود نباشد،در واقع اجرای‏ قرارداد بستگی به میل و تصمیم یکجانبهء او خواهد داشت و به تعبیر دیگر او آزاد خواهد بود قرارداد را اجرا کند یا نکند و اینگونه شرط با طبیعت قرارداد ناسازگار و باطل است.

امّا در مورد الحاق تقصیر سنگین به تقصیر عمدی چنین استدلال‏ کرده‏اند:

اگر تقصیر سنگین در حکم تقصیر عمدی نباشد،ممکن است‏ متعهّد عمدا نقض قرارداد کند و چون اثبات عمد که امری درونی است‏ دشوار می‏باشد،از مسئولیّت معاف تلقّی شود.به تعبیر دیگر الحاق تقصیر سنگین به تقصیر عمدی مانع از آن است که دارندهء سوء نیّت،خود را به‏ نادانی و جهالت بزند و در پناه آن از مسئولیت دور بماند،چنانکه«مازو»ها مؤلّفان بنام فرانسوی گفته‏اند«نباید اجازه داد که خباثت،نقاب سادهء حماقت بر چهره زند».۲

بهرحال آنان که تقصیر سنگین را در حکم تقصیر عمدی می‏دانند، شرط عدم مسئولیّت ناشی از تقصیر سنگین را نیز بر خلاف نظم عمومی و ق(به تصویر صفحه مراجعه شود) و نیز رجوع شود به دکتر سیّد حسین صفائی،حقوق مدنی:ج ۲،تهران ۱۳۵۱،ص ۲۴۲ و ۲۴۳-دکتر ناصر کاتوزیان،ضمان قهری-مسئولیّت مدنی،تهران ۱۳۶۲،ش ۲۱۲،ص ۳۵۸.

.۲۸۰. p ,73(به تصویر صفحه مراجعه شود) op.cit.n , CARBONNIER par cite 414(به تصویر صفحه مراجعه شود) n , Resp.I , .MAZEAUD (2)

باطل تلقّی می‏نمایند که مفروض ما در این نوشته نیز همین نظر است.

آنچه در این مقاله مورد بررسی قرار می‏گیرد مفهوم تقصیر سنگین و ضابطه و معیار تشخیص آن می‏باشد که کاری است دشوار؛چرا که در این‏ خصوص آرا و نظرات علمی،متشتّت است و از آنها نمی‏توان نتیجهء قطعی‏ بدست آورد.معهذا بررسی حقوق تطبیقی در این زمینه می‏تواند سودمند باشد.

در این بررسی مختصر با توجّه به امکانات و منابع در دسترس، مسئله را در حقوق فرانسه،انگلیس و امریکا مورد مطالعه قرار می‏دهیم.

حقوق فرانسه به عنوان نمونهء بارزی از نظام حقوق نوشته و رومانیست،قابل‏توجّه است بویژه از آن جهت که حقوق تعهّدات ایران به‏ آن حقوق نزدیک بوده و برخی از قوانین ما از قوانین فرانسه الهام گرفته شده‏ است و حقوقدانان ما در تفسیر قوانین مزبور و رفع ابهامات آن،در پاره‏ای‏ موارد به حقوق فرانسه رجوع می‏کنند.

نکتهء دیگر آنکه ظاهرا فقط در حقوق فرانسه و سایر کشورهای‏ حقوق نوشته است که مفهوم تقصیر سنگین در رابطه با شرط عدم یا تحدید مسئولیّت نیز مطرح شده است؛در حالیکه در کشورهای کامن‏لو،تا آنجا که‏ ما بررسی کردیم،این مفهوم در رابطه با مسائل دیگر،بویژه در زمینهء مسئولیّت خارج از«قرارداد»،۳مورد بحث قرار گرفته است.

با وجود این،بحث از حقوق انگلیس و امریکا به عنوان نمونه‏های‏ بارزی از نظام حقوقی کامن‏لو نیز در این باب سودمند خواهد بود.لذا در بخش اوّل،حقوق فرانسه و در بخش دوّم،حقوق انگلیس و امریکا را مورد بررسی قرار می‏دهیم و در بخش سوّم به بحث مختصری دربارهء تقصیر سنگین در قراردادهای بین المللی می‏پردازیم.

.torts (3)

بخش اوّل‏ تقصیر سنگین در حقوق فرانسه

در حقوق قدیم فرانسه براساس حقوق رم،در زمینهء قراردادها تقصیر را درجه‏بندی می‏کردند.اوّلا بین تقصیر عمدی و تقصیر غیر عمدی فرق‏ می‏گذارند و ثانیا تقصیر غیر عمدی را به سه گونه تقسیم می‏کردند: «تقصیر سنگین»۴(تقصیری آنچنان بزرگ و فاحش که معادل تقصیر عمدی بشمار می‏آید)،«تقصیر سبک»۵(تقصیری که شخص با احتیاط متوسّط مرتکب آن نمی‏شود)و«تقصیر بسیار سبک»۶(تقصیری که‏ شخص بسیار محتاط و آگاه آن را مرتکب نمی‏گردد).البتّه آثاری بر این‏ تقسیم‏بندی مترتّب بود.

این تقسیم‏بندی در قرن هجدهم مورد انتقاد شدید بویژه از سوی‏ لابرو۷واقع شد و در نتیجه نویسندگان قانون مدنی فرانسه تقسیم‏بندی‏ سه‏گانهء تقصیر غیر عمدی را نپذیرفتند و ممکن بود تصوّر شود که درجه‏بندی‏ سه‏گانهء تقصیر در حقوق جدید فرانسه ردّ شده است.در واقع تفکیک بین‏ تقصیر سبک و تقصیر بسیار سبک بکلّی متروک شد؛ولی فرق بین تقصیر سبک و سنگین از میان نرفت.در زمینه‏های مختلف،رویّهء قضائی فرانسه‏ آن تقسیم‏بندی را زنده کرد و قانونگذار جدید نیز در پاره‏ای موارد آن را پذیرفت.۸

بنابراین در حقوق امروز فرانسه در مواردی بین تقصیر سنگین و تقصیر سبک فرق می‏گذارند.بعضی از این موارد مبتنی بر رویّهء قضائی و lourde .faute (4)

legere .faute (5)

legere tres .faute (6)

.LeBrun (7)

(۸).ویل،کتاب مذکور:ش ۴۰۴ ببعد.

برخی ناشی از قانون است.از جمله مواردی که رویّهء قضائی این تفکیک را پذیرفته،مورد شرط عدم مسئولیّت یا تحدید مسئولیت است.امّا مفهوم تقصیر سنگین را نه رویّهء قضائی روشن کرده است و نه قانونگذار.درست است که‏ دیوان تمیز فرانسه توصیف تقصیر را یک امر حکمی تلقّی کرده و اختیار کنترل آن را برای خود شناخته است،ولی به علّت تنوّع موارد و مسائل، تاکنون به ضابطهء روشنی جهت تشخیص تقصیر سنگین‏دست نیافته است.

قانونگذار و رویّهء قضائی فرانسه تعریفی از تقصیر سنگین بدست‏ نمی‏دهند؛ولی بعضی از علمای حقوق فرانسه آن را بطور کلّی و انتزاعی‏ تعریف کرده‏اند.

کاربنیه در تعریف تقصیر سنگین چنین می‏گوید:

«تقصیر سنگین‏۹تقصیری است که مظهر عدم مهارت یا غفلت شدید در حدّی شگفت است.نه قصد اضرار هست و نه خباثت،ولی آنچنان‏ بی‏مبالاتی وجود دارد که گوئی کار عمدا انجام گرفته است».۱۰

«مازو»ها در کتاب معروف دروس حقوق مدنی خود این مفهوم را چنین تعریف کرده‏اند:

«تقصیر عمدی تقصیری است نه عمدی و نه ارادی،ولی سخت فاحش‏ است.مرتکب آن،ایراد ضرر یا عدم اجرای قرارداد را نخواسته،ولی‏ آنچنان رفتار کرده که گوئی آن را خواسته است».۱۱

بعضی از استادان حقوق از جمله ویل با توجّه به اینکه تعریف کلّی‏ و انتزاعی از تقصیر سنگین چندان کارساز و راهگشا نیست،برای روشن‏ کردن این مفهوم،بی‏آنکه تعریفی از آن بدست دهند،به مقایسهء آن با تقصیر عمدی و تقصیر عادّی پرداخته‏اند۱۲که بیشک سودمند و روشنگر lata .culpa (9)

(۱۰).کاربنیه،حقوق مدنی:ج ۴،ش ۷۲،ص ۲۷۴.

(۱۱).مازوها،دروس حقوق مدنی:ج ۲،بخش نخست،ش ۴۴۷،ص ۴۲۹ و ۴۳۰.

(۱۲).ویل،حقوق مدنی،تعهّدات:ش ۴۰۸،ص ۴۶۷ ببعد-ریگ،ژوریس کلاسور حقوق مدنی،مادّهء ۱۱۴۶ تا ۱۱۵۵ جزوهء ۷،ش ۱۹ ببعد.

است:

الف.تقصیر سنگین با تقصیر عمدی از این جهت تفاوت دارد که‏ غیرارادی است.تقصیر عمدی مستلزم«سوء نیّت»۱۳است؛در حالیکه‏ تقصیر سنگین هرقدر فاحش باشد،متضمّن آن نیست.البتّه نباید در مفهوم‏ تقصیر در تخلّف از قرارداد وجود داشته باشد.نه تنها در این مورد بلکه در موردی نیز که متعهّد،با اراده از اجرای تعهّد سرباز می‏زند و می‏داند از رفتار او به متعهّد له زیان خواهد رسید،هرچند که ایراد زیان را نخواسته و به تعبیر دیگر قصد نتیجه نداشته باشد۱۴،صادق است.بنابراین در تقصیر عمدی‏ لااقلّ آگاهی به زیانی که به متعهّد له وارد می‏شود،لازم است و همین‏ آگاهی در تحقّق سوءنیّت کافی است.امّا تقصیر سنگین،یک اشتباه، یک غفلت فاحش و نابخشودنی است؛هرچند که نه قصد اضرار در میان‏ است و نه علم به خسارتی که به متعهّد له وارد خواهد شد.از اینرو مرتکب‏ تقصیر سنگین دارای حسن‏نیّت است.حسن‏نیّت و سوء نیّت وجه تمایز اساسی بین دو مفهوم تقصیر سنگین و تقصیر عمدی است.نتیجهء این تمایز آن است که تشخیص تقصیر عمدی ضرورتا بطور«شخصی»۱۵انجام‏ می‏گیرد؛بدین‏معنی که در هرمورد باید وضع درونی و روانی مقصّر جهت‏ تشخیص سوء نیّت مورد بررسی قرار گیرد،بدون اینکه با یک فرد نوعی، یک انسان متوسّط مقایسه شود؛در حالیکه در تقصیر سنگین،بررسی و تشخیص درای جنبهء«نوعی»۱۶است و رفتار متخلّف،با رفتار یک انسان‏ متوسّط مقایسه می‏شود.

ب.تفکیک تقصیر سنگین از«تقصیر عادّی»۱۷یا«تقصیر سبک»،دقیق‏تر و دشوارتر است.وجه تمایز سنّتی و قدیمی در این باب، foi .mauvaise (13)

(۱۴).این مورد را در حقوق جزای اسلامی،«شبه عمد»می‏گویند.

.concrete (15)

.abstrait (16)

ordinaire .faute (17)

فاحش بودن تقصیر است.اولین حقوقدان معروف رومی می‏گفت:تقصیر سنگین عبارت است از«عدم درک چیزی که همگان درک می‏کنند».۱۸

مؤلّفان حقوق قدیم فرانسه می‏گفتند:

«تقصیر سنگین عبارت است از جهل به اموری که کم‏هوش‏ترین‏ اشخاص درک می‏کنند و ترک تدابیری که کم‏دقّت‏ترین اشخاص‏ اتّخاذ می‏نمایند».۱۹

بعضی از علمای حقوق فرانسه مانند ژوسران و پلانیول قابل‏پیش‏بینی‏ بودن زیان را معیار تشخیص تقصیر سنگین از تقصیر سبک تلقّی کرده‏اند. بنابراین نظریه تقصیر سنگین عبارت است از رفتار تخلّف‏آمیز شخصی که‏ می‏تواند و باید بیش‏بینی کند که از عمل او زیانی به دیگری وارد خواهد شد.۲۰

این تعاریف مانند تعاریفی که از علمای معاصر حقوق نقل کردیم، کلّی و انتزاعی است و ضابطهء روشنی برای تفکیک تقصیر سنگین از تقصیر عادّی بدست نمی‏دهد؛ولی رویّهء قضائی فرانسه،اگرچه تقصیر سنگین را بطور کلّی تعریف نکرده،امّا با اعمال این مفهوم در موارد متعدّد،ضوابط و معیارهائی جهت تشخیص آن بدست داده است.البتّه دادگاههای فرانسه در این باب به خصوصیات مورد،توجّه داشته و در هرمورد،ضابطه و معیار خاصّی را پذیرفته‏اند بی‏آنکه معلوم باشد چرا در فلان مورد،فلان ضابطه بر ضوابط دیگر مرجّح شمرده شده و ملاک عمل قرار گرفته است.۲۱بهرحال‏ بررسی این ضوابط و معیارها هرچند که متشتّت و ناظر به موارد خاصّ‏ است،سودمند خواهد بود:

(به تصویر صفحه مراجعه شود)در بعضی از آرا،«فاحش بودن»۲۲تقصیر مورد توجّه واقع شده‏ intelligunt omnes quod intelligere .non (18)

(۱۹).ویل،کتاب مذکور:پانویس ش ۱،ص ۴۷۰.

.۲۸۰. p ,73(به تصویر صفحه مراجعه شود) op.cit.n , CARBONNIER

(۲۱).رجوع شود بویژه به ریگ،ژوریس کلاسور حقوق مدنی:جلد و جزوهء مذکور،ش ۲۰.

.enormite (22)

است.بنابراین،تقصیر سنگین عبارت است از:یک عمل احمقانه،یک‏ تقصیر بزرگ،عملی که حاکی از سبکسری شدید باشد.۲۳

(به تصویر صفحه مراجعه شود)جنبهء اساسی تعهّد برای احراز تقصیر سنگین در برخی از آرا مورد توجّه قرار گرفته است.مثلا یکی از تعهّدات اساسی پزشک آن است‏ که بیماری مریض خود را تشدید نکند.پس پزشکی که به بیمار خود خون‏ یک فرد مبتلا به سیفلیس را تزریق می‏کند مرتکب تقصیر سنگین شده‏ است.۲۴یا تحویل کالا از سوی متصدّی حمل‏ونقل به شخص ثالثی که‏ سمت لازم جهت دریافت آن را ندارد،یک تقصیر سنگین بشمار می‏آید.۲۵

(به تصویر صفحه مراجعه شود)احتمال زیاد تحقّق ضرر نیز یکی از عواملی است که در تشخیص تقصیر سنگین در برخی از آرا منظور شده است.بدینسان اگر کالا از موادّ غذائی ضایع شدنی باشد،تدابیر خاصّی برای حمل‏ونقل آن لازم‏ است که عدم اتّخاذ آن از سوی متصدّی حمل‏ونقل،تقصیر سنگین محسوب‏ می‏شود.۲۶

عدم مراقبت و نقص سازماندهی ممکن است ورود خسارت را اجتناب‏ناپذیر نماید و از اینرو تقصیر سنگین بشمار آید.بنابراین‏ کارخانه‏داری که محلّی برای گذراندن لباس کارکنان خود تعیین می‏کند ولی برای اشیای تودیع شده کنترلی در نظر نمی‏گیرد،مرتکب تقصیر سنگین شده است.۲۷در این باب بعضی با توجّه به درجهء احتمال خسارت‏ گفته‏اند که تفکیک بین«قطعی»۲۸،«مظنون»۲۹و«ممکن»۳۰منطبق‏ با تقسیم‏بندی سه‏گانهء تقصیر به عمدی،سنگین و سبک است.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)صلاحیّت و مهارت حرفه‏ای متخلّف نیز عاملی مؤثّر در تحقّق‏ تقصیر سنگین بشمار آمده است.بر طبق یک رأی دادگاه پاریس،۳۱شهرت‏ (به تصویر صفحه مراجعه شود)

حرفه‏ای متعهّد به مشتری حقّ داده است که انتظار مراقبتهای خاصّی را داشته باشد و عدم اجرای آن مراقبتها تقصیر سنگین محسوب می‏شود.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)تکرار نیز از معیارهای تقصیر سنگین بشمار آمده است.مثلا تکرار سرقت نزد متصدّی حمل‏ونقل یا ودیعه گیرنده،در برخی از آرا، موجب تحقّق تقصیر سنگین تلقّی شده است.۳۲

(به تصویر صفحه مراجعه شود)در برخی از آرا،ارزش مال خسارت دیده نیز در تشخیص تقصیر سنگین مورد عنایت واقع شده است.۳۳

یکی از حقوقدانان پس از بررسی رویهء قضائی و دکترین فرانسه‏ دربارهء مفهوم و ضابطهء تشخیص تقصیر سنگین چنین نتیجه‏گیری می‏کند:

«تقصیر سنگین به تعبیر امروز به معنی تقصیر ویژه(شدید)،مستقلّ از اتّفاق است.در واقع اتّفاق و قابل‏پیش‏بینی نبودن خسارت،دو عامل‏ مشخّص تقصیر سبک هستند که می‏توانند در تفکیک این تقصیر از تقصیر سنگین بکار گرفته شوند».۳۴

لیکن باید گفت که رویّهء قضائی فرانسه از این پیچیده‏تر است و بررسی آن نشان می‏دهد که معیار تشخیص تقصیر سنگین در یک معیار ساده و کلّی مانند قابل‏پیش‏بینی بودن زیان خلاصه نمی‏شود.بهرحال‏ گرایش رویّهء قضائی به پذیرش معیارهائی انعطاف‏پذیرتر است و در عین‏ حال سختگیری بیشتر نسبت به واردکنندگان زیان بویژه اشخاص حرفه‏ای‏ است و از اینرو قلمرو تقصیر سنگین در حقوق فرانسه گسترش یافته است.۳۵

.۱۸۸,۱,۳۳. S ,1933 Avril 4. Req ;351,1,32. S ,1932 Juin 29. Civ

(۳۳).کاربنیه:ش ۷۳،ص ۲۸۰-ویل:ش ۴۰۸،ص ۴۷۰.

.۱۷۴-۱۷۳. p ,255(به تصویر صفحه مراجعه شود) n ,. op.cit , MUZAGHI .ABDELSALAM (34)

(۳۵).ویل:ش ۴۰۸،ص ۴۶۹.

بخش دوّم‏ تقصیر سنگین در حقوق انگلیس و امریکا

در این بخش،نخست از حقوق انگلیس و سپس از حقوق امریکا و بالاخره از تقصیر متخصّص که قواعد آن در هردو حقوق تقریبا یکسان‏ است،سخن می‏گوئیم.

الف.حقوق انگلیس

در بعضی از آرای صادر از دادگاههای انگلیس،درجه‏بندی تقصیر پذیرفته شده و اصطلاح تقصیر سنگین بکار رفته و حتّی تعریف شده است. مثلا در رأی صادر در پروندهء بیل‏۳۶،در مورد متصدّی حمل و نمایندگان‏ دیگری که از اجزای یک وظیفهء خاصّ با مراقبت و مهارت قصور می‏ورزند، قاضی مربوطه تقصیر سنگین را چنین تعریف کرده است:

«تقصیر سنگین شامل آنچنان ترک مراقبت و مهارت و سرعت عملی‏ است که بحقّ از اشخاص و خدمتگزاران آنان انتظار می‏رود.گفته‏ شده است که تعریف تقصیر سنگین ممکن است دشوار باشد،ولی من‏ با لردچیف بارتن قاضی دادگاه تالی موافقم که می‏گوید:«درجه‏ای‏ از تقصیر هست که هرکس آن را سرزنش بسیار می‏کند.این اشتباه‏ است که تصوّر کنیم امور به علّت اینکه خطّ فاصل دقیقی نمی‏توان بین‏ آنها ترسیم کرد،متفاوت نیستند».نظرهای معتبر،فراوان و زبان‏آرا، مختلف است؛ولی برای کلّیهء مقاصد عملی قاعده را می‏توان چنین‏ بیان کرد که قصور در اعمال مراقبت،مهارت و دقّت،تقصیر سنگین‏ است…».۳۷

.۳۴۱. C H.and 3,(1864) Ry Devon v.South .Beal (36)

.۲۷. p ,1928 London ,. ed th 4,1. vol Law in Negligence , BEVEN .Thomas (37)

این تعریف،همانند تعریفی است که بعضی از حقوقدانان‏ انگلیسی از تقصیر عادّی یا تقصیر ساده کرده‏اند و بطور کلّی نظر رایج در حقوق انگلیس این است که تفاوتی بین تقصیر عادّی و تقصیر سنگین‏ نیست.در فرهنگ حقوق انگلیس تألیف جاویت و والش‏۳۸(چاپ دوّم)بعد از اشاره به درجه‏بندی تقصیر در حقوق رم چنین آمده است:

«معهذا این تقسیم‏بندی جائی در حقوق انگلیس ندارد مگر تا حدّی در حقوق قراردادهای امانی».۳۹

رالف بی‏قاضی انگلیسی در رأی صادر در دعوای ویلسون‏۴۰عبارت‏ معروفی بدین شرح دارد:

«من می‏گویم که نمی‏توانم تفاوتی بین تقصیر و تقصیر سنگین ببینم. این همان چیز است با افزودن یک صفت زائد».۴۱

معهذا یکی از مؤلّفان انگلیسی بعد از ذکر دو معنی متفاوت برای‏ «تقصیر»۴۲که یکی«نقض تعهّد مراقبت»۴۳و دیگری«بی‏مبالاتی» (عدم مراقبت)۴۴است،می‏گوید:

«در این معنی(معنی دوّم)تقصیر،«ضدّ مراقبت»۴۵است.اگر تقصیر بدین‏معنی بکار رود،درست است که درجاتی برای آن قائل‏ شویم.در اصطلاحات تقصیر سنگین،تقصیر عادّی و تقصیر سبک، تقصیر به معنی بی‏مبالاتی(عدم مراقبت)است و در این صورت‏ اصطلاحات مذکور به ترتیب به معنی بی‏مبالاتی سنگین،بی‏مبالاتی‏ C.Walsh .E.Jowitt (38)

(۳۹).برای ملاحظهء درجه‏بندی تقصیر در حقوق انگلیس بطور کلی رجوع شود به:

.۱۹۷. p ,1982, London , Negligence Proffessional , A.M.DUGDALE

(۱۹۴۳) v.Brett .Wilson (40)

.۲۶. op.cit.p , .T.BEVEN (41)

.negligence (42)

care take to duty a of .break (43)

coduct .careless (44)

.diligence (45)

عادّی و بی‏مبالاتی سبک می‏باشد.هنگامی که رالف بی‏گفته است‏ که نمی‏تواند اختلافی بین تقصیر و تقصیر سنگین ببیند،این به معنی‏ آن است که با افزودن صفتی زائد،تقصیر را به معنی نقض تعهّد مراقبت بکار برده و در این صورت انتقاد او موجّه است.معهذا این بدان‏ معنی نیست که اصطلاح تقصیر سنگین همواره به معنی«تقصیر» باشد.این اصطلاحی رایج در میان حقوقدانان است و انکار مبنائی‏ برای آن دور از روش علمی خواهد بود.مقصود از این اصطلاح،درجهء شدید بی‏مبالاتی است و بدین‏معنی اصطلاح یاد شده دارای فایدهء عملی قابل‏توجّهی است».۴۶

در واقع این مؤلّف با تفسیر و تعبیر فوق،نظرات مختلف را با یکدیگر تلفیق کرده و برای هریک محملی قائل شده است،و از آن‏چنین برمی‏آید که حتّی آن دسته از حقوقدانان کامن‏لو که با درجه‏بندی تقصیر،نظر مساعدی ندارند،به یک معنی نمی‏توانند منکر فرق بین تقصیر سنگین و درجات دیگر تقصیر باشند.

ب.حقوق ایالات متّحده‏۴۷

در بعضی از آرا و قوانین ایالات متّحده اصطلاح«تقصیر سنگین»۴۸بکار رفته و بین آن و تقصیر عادّی و تقصیر سبک و گاهی بین‏ آن و تقصیر عمدی فرق گذاشته شده است.

در فرهنگها،آرا و نوشته‏های علمی امریکائی تعریفهای‏ گوناگونی از تقصیر سنگین دیده می‏شود.در فرهنگ حقوقی بلاک تعاریف‏ متعدّد و متفاوتی از این اصطلاح دیده می‏شود که از آنجمله عبارات زیر .۵. p ,1947 London ,. ed d 2, .J.CHARLESWORTH (46)

(۴۷).برای مطالعهء تقصیر سنگین در حقوق ایالات متّحدهء امریکا می‏توان به کتب زیر رجوع کرد:

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

است:

«خودداری ارادی از اجرای یک وظیفهء صریح،با بی‏اعتنائی به نتایج‏ آن نسبت به جان یا مال دیگری.تقصیر سنگین اساسا چیزی بیش از عدم مراقبت است که اهمال ساده را تشکیل می‏دهد.تقصیر سنگین‏ یک فعل یا ترک فعل در مورد وظیفهء قانونی با وصف شدید است که آن‏ را از قصور محض در اعمال مراقبت عادّی متمایز می‏کند.تقصیر سنگین غفلت بسیار فاحش یا فقدان مواظبت خفیف یا بکار نبردن‏ حتّی کمترین مراقبت است…تقصیر سنگین نقض بی‏پروا و آشکار وظیفهء قانونی احترام به حقوق دیگران است.عامل مجرمیّت(تخلّف) که مشخّص هرگونه تقصیر است،در تقصیر سنگین در مقایسه با تقصیر عادّی دارای درجه‏ای شدید است…تقصیر سنگین بدان درجه از بی‏توجّهی به نتایج احتمالی که معادل تقصیر ارادی و عمدی است، نمی‏رسد.تقصیر عادّی و تقصیر سنگین در درجهء بی‏توجّهی متفاوتند؛ در حالیکه هردو از رفتار عمدی که شخص،آگاه به زیان‏آور بودن آن‏ بوده یا می‏بایست بدان آگاه باشد،متمایزند…».

این تعاریف مبتنی بر آرای قضائی ایالات متّحده است.چنانکه‏ ملاحظه می‏شود در عبارات مذکور در یک جا تقصیر عمدی و ارادی،تقصیر سنگین بشمار آمده و در جای دیگر بین آندو فرق گذارده شده است.این‏ تناقض‏گوئی ناشی از آرای قضائی امریکائی است که هردو تعریف در آنها دیده می‏شود؛ولی آنچه بیشتر پذیرفته شده آن است که تقصیر سنگین‏ غیر از تقصیر عمدی است و اصولا یکی از عناصر مشخّصهء«تقصیر»در حقوق امریکا،فقدان قصد و عمد است.۴۹

در دائره المعارف حقوقی Secundum Juris Corpus (جلد ۶۵، پاراگراف ۸)بحث جامعی راجع به درجات تقصیر و تقصیر سنگین در حقوق امریکا براساس رویّهء قضائی ایالات مختلف آمده است که نکات‏ مهمّ آن را ذیلا نقل می‏کنیم.البتّه باید توجّه داشت که هریک از تعاریفی‏ (۴۹).رجوع شود به Secundum Juris Corpus :ج ۶۵،پاراگراف ۹،ص ۵۴۵.

که در این کتاب آمده مستند به رأی یا آرائی از دادگاههای امریکا است‏ که در ذیل صفحات کتاب به آنها ارجاع شده است.

در کتاب مذکور نخست بحثی راجع به درجات تقصیر دیده‏ می‏شود.مؤلّف پس از اشاره به درجه‏بندی تقصیر به سنگین،عادّی و سبک‏ در حقوق رم،می‏گوید که این نظریّهء بوسیلهء برخی از مفسّران حقوق رم وارد کامن لو شده است،و در برخی از دادگاهها تقسیم تقصیر به درجات‏ -لااقلّ در برخی از دعاوی-هنوز معتبر است.درجهء تقصیر بستگی به‏ وقایع و اوضاع و احوال پرونده دارد و متأثّر از رابطهء طرفین در زمان وقوع‏ حادثه است.تفکیک بین درجات تقصیر در مواردی که تعهّد نقض شده‏ ناشی از قرارداد باشد-مانند مورد قراردادهای امانی‏۵۰-واحد اهمیّت‏ بیشتری است.۵۱

در کتاب یادشده تعاریف متعدّدی از تقصیر سنگین براساس آرای‏ قضائی نقل شده که برخی از آنها بدین شرح است:

(به تصویر صفحه مراجعه شود)فقدان یا کوتاهی در اعمال مراقبت یا کوشش خفیف.۵۲

(به تصویر صفحه مراجعه شود)فقدان کامل مراقبت(بنابر بعضی از تعاریف.بنابر تعاریف دیگر، فقدان کامل مراقبت شرط نیست).

(به تصویر صفحه مراجعه شود)قصور در اعمال مراقبت معقول یا مراقبتی که شخصی با احتیاط عادّی باید بر حسب اوضاع و احوال بکار برد.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)فقدان آنچنان مراقبت و کوششی که حتّی اشخاص لاابالی و بی‏دقّت آن را معمولا بکار می‏روند.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)تجاوز شدید از معیار عادّی رفتار.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)تقصیر فاحش یا بسیار فاحش.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)تقصیری شدیدتر از تقصیر عادّی.۵۳

bailment of .contracts (50)

(۵۱).همان کتاب:پاراگراف(۱)۸،ص ۵۳۶.

(۵۲).همان کتاب:ص ۵۳۹.

(۵۳).همان کتاب:ص ۵۴۰.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)تقصیری با کیفیّت مشدّده.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)کوتاهی بزرگ در اعمال مراقبت شایسته.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)بی‏توجّهی به نتایج عمل،بدون کوشش در اجتناب از آن.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)بی‏تفاوتی نسبت به حقوق و رفاه دیگران.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)تقصیر سنگین یک کلمهء نسبی است و به معنی فقدان بیشتر مراقبت در مقایسه با تقصیر عادّی است.

در تعدادی از آرای گفته شده است که قاعده‏ای برای تشخیص‏ تقصیر سنگین در هرمورد خاصّ وجود ندارد؛بلکه باید در هرمورد به وقایع و اوضاع و احوال خاصّ پرونده رجوع کرد.چیزی که ممکن است در اوضاع و احوال خاصّی تقصیر عادّی باشد،ممکن است در اوضاع و احوال دیگری‏ تقصیر سنگین بشمار آید.۵۴

در آرای دیگری اعلام شده است که تنها یک عامل،تقصیر سنگین‏ را تشکیل نمی‏دهد؛بلکه هرفعل یا ترک فعلی که واقع شده است،باید در رابطه با اوضاع و احوال دیگر در نظر گرفته شود،تا مجموع آن،تقصیر سنگین‏ بشمار آید.۵۵به تعبیر دیگر همانطور که در رأی صادر در دعوای دریس کول‏۵۶ آمده است:«ترکیب بی‏مبالاتیها ممکن است کافی برای تحقّق تقصیر سنگین باشد؛ولی فقط هنگامی که ترکیب اعمال با اوضاع و احوال‏ موجود،نشانگر رفتاری سبکسرانه باشد».۵۷

فرق بین تقصیر عمدی و تقصیر سنگین

در برخی از آرا-همچنانکه در برخی از تعاریف مذکور دیده‏ شد-اعلام گردیده که تقصیر سنگین متضمّن عنصر«قصد»۵۸،اعمّ از (۵۴).همان کتاب:ص ۵۴۱،۵۴۲.

(۵۵).همان کتاب:ص ۵۴۲.

.۴۶۴. Mass 313,11 d 2. N.E 48, v.Pagano .Mass.-Driscoll (56)

(۵۷).همان کتاب و صفحه:پانویس شمارهء ۷۰.

.intent (85)

واقعی یا مفروض است و به تعبیر دیگر،گفته شده که تقصیر سنگین عبارت‏ است از:«خودداری ارادی از اجرای یک وظیفهء صریح با بی‏اعتنائی به‏ نتایج آن نسبت به جان یا مال دیگری».

لیکن بموجب برخی دیگر از آرا،تقصیر سنگین ممکن است بدون‏ عنصر قصد تحقّق پیدا کند و بدان درجه از بی‏اعتنائی به نتایج احتمالی که‏ معادل تقصیر عمدی بشمار می‏آید،نمی‏رسد.۵۹

سوء نیّت

در برخی از آرای امریکائی گفته شده که تقصیر سنگین«نقض‏ حسن‏نیّت»۶۰است؛لیکن در بعضی دیگر از آرا،اعلام گردیده با اینکه‏ تقصیر سنگین ممکن است دلیل سوء نیّت باشد،با آن یکسان نیست.به‏ دیگر سخن،تقصیر سنگین معادل سوء نیّت بشمار نمی‏آید؛هرچند که‏ ممکن است دلیل سوء نیّت تلقّی شود.در پاره‏ای از آرا،اظهارنظر شده که‏ تقصیر سنگین در حقوق،معادل سوء نیّت واقعی است؛۶۱لیکن در رأی‏ لینکلن‏۶۲آمده است که«شخص ممکن است با حسن‏نیّت و درعین‏حال‏ مرتکب تقصیر سنگین باشد».۶۳

از آنچه گفته شد بخوبی برمی‏آید که در حقوق ایالات متّحده‏ تعریف جامع و مانعی از تقصیر سنگین وجود ندارد و آرا و نظرات در این‏ باب فراوان و متشتّت است.ویلیام پروسر پس از ذکر تعاریف متعدّدی که در آرای دادگاهها دیده می‏شود،می‏گوید:

«بطور خلاصه،معنائی که قبول عامّ یافته باشد وجود ندارد؛بلکه‏ احتمالا مقصود از تقصیر سنگین هنگامی که بکار می‏رود،چیزی‏ (۵۹).همان کتاب:ص ۵۴۴.

faith .good (60)

(۶۱).همان کتاب:ص ۵۴۴ و ۵۴۵.

.۶۵۲. Vt 32 v.Buckmaster .Lincoln (62)

(۶۳).همان کتاب:ص ۵۴۵ پانویس شمارهء ۹۷.

بیشتر از بی‏دقّتی یا بی‏توجّهی عادّی لیکن کمتر از بی‏اعتنائی آگاهانه‏ به نتایج است و به تعبیر دیگر،تقصیر سنگین صرفا تجاوز شدید از معیار عادّی مراقبت است».۶۴

بهرحال،تفکیک بین تقصیر سنگین،تقصیر عادّی و تقصیر سبک‏ که از حقوق رم نشأت گرفته،در امریکا نیز مورد انتقاد حقوقدانان واقع شده‏ است و برخی از آرای قضائی،آن را مردود شناخته‏اند.در پاره‏ای از آرا، اعلام شده است که کلمهء«سنگین»۶۵هنگامی که بعد از کلمهء «تقصیر»۶۶بکار می‏رود،معنی حقوقی ندارد و متضمّن چیزی بیش از تقصیر نیست و چیزی بیش از فقدان مراقبت لازم برحسب اوضاع و احوال را افاده نمی‏کند.حتّی با نقل قول قاضی رالف،گفته‏اند که تقصیر سنگین‏ همان تقصیر عادّی به اضافهء یک صفت زائد است.۶۷

بعضی از حقوقدانان کامن‏لو درعین‏حال که درجه‏بندی تقصیر را به عنوان یک مسئلهء حقوقی(امر حکمی)نپذیرفته‏اند،اظهارنظر کرده‏اند که در واقع تفاوت،در درجات مراقبتی است که بر عهدهء شخص می‏باشد. آنچه از متعهّد خواسته می‏شود مراقبت و«رفتاری معقول»۶۸است؛ولی‏ این مراقبت و رفتار،برحسب اوضاع و احوال،شدّت و ضعف دارد و متناسب با خطری است که او پذیرفته است.هرقدر خطر بزرگتر باشد، متعهّد باید مراقبت و احتیاط بیشتری درخور آن اعمال کند.بنابراین در مقابل اصطلاح منفی«درجات تقصیر»باید اصطلاح مثبت«درجات‏ مراقبت»بکار برده شود.۶۹

معهذا فکر درجه‏بندی تقصیر یا لااقلّ یک نوع تقصیر شدید که‏ موجب مسئولیّت می‏شود،در جائی که تقصیر عادّی مسئولیّت‏آور نیست،در .۱۸۴. p , Torts of Law the , .W.L.PROSSER (64)

.gross (65)

.negligence (66)

(۶۷).پروسر،کتاب مذکور:ص ۱۸۲؛. C.J.S ،ج ۶۵،ص ۵۴۲.

conduct .reasonable (68)

(۶۹).پروسر،کتاب مذکور:ص ۱۸۰ و ۱۸۱؛ ،ص ۵۳۷.

تعدادی از قوانین امریکا پذیرفته شده است و همین قوانین،دادگاههائی را که نظر مساعدی نسبت به درجه‏بندی یادشده نداشتند،وادار کرده است که‏ از نو اقدام به کاری کنند که آن را غیرممکن می‏دانستند و مفهومی را تعریف کنند که غیرقابل تعریف تلقّی می‏کردند.بعضی از این قوانین، نظریّهء مربوط به درجه‏بندی تقصیر را تدوین کرده‏۷۰یا آن را در موقعیّتهای‏ خاصّی مانند قراردادهای امانی یا تقصیر کیفری یا تقصیر مشترک،اعمال‏ نموده‏اند.۷۱لیکن اغلب آنها مربوط به میهمانان اتومبیل است‏۷۲،یعنی‏ کسانی که راننده آنها را برایگان سوار کرده است.بموجب قوانین اخیر،در صورت ورود خسارت به اینگونه اشخاص،راننده در صورتی مسئول است‏ که مرتکب تقصیر سنگین شده باشد.

در مورد قراردادهای امانی،نه تنها پاره‏ای قوانین بلکه رویّهء قضائی‏ امریکا درجه‏بندی تقصیر و مفهوم تقصیر سنگین را پذیرفته و حتّی گفته شده‏ که در این زمینه نظریهء مذکور آنچنان در حقوق امریکا ریشه گرفته است که‏ نمی‏توان آن را از میان برد.۷۳بهر تقدیر،در مواردی که درجه‏بندی تقصیر بموجب قانون یا رویّهء قضائی پذیرفته شده است،در تفکیک تقصیر سنگین‏ از تقصیر عادّی و سبک،تعاریف و معیارهائی ذکر شده که انتزاعی و تا حدّی مبهم است و ما قبلا عمدهء آنها را بازگو کردیم.

ج.تقصیر متخصّص‏۷۴

حقوق انگلیس و امریکا همانند حقوق فرانسه،گرایش بدان دارد که در مورد اشخاصی که به لحاظ تخصّصشان طرف قرارداد واقع می‏شوند، .۶-۳(به تصویر صفحه مراجعه شود). OKI.St.Ann 25;17-01-1,16-10-1 .NDCC (70)

.۱۰۱۹,۹۹۱(به تصویر صفحه مراجعه شود),۱۹۲۹ S.D.Comp.Laws ;1928,1846(به تصویر صفحه مراجعه شود),۱۹۳۱ .Cal.Civ.Code (71)

 (۷۲).پروسر،کتاب یادشده:ص ۱۸۲ و ۱۸۳.

(۷۳).همان کتاب:ص ۱۸۱.

, Negligence of Law , F.WHARTON ;. s 26. pp ,1. Vol , Law in Negligence , .Cf.T.BEVEN (74) London , Negligence Professional , K.M.STANTON and A.M.DUGDALE ;. s 26. pp .1982

سختگیری بیشتری داشته باشد.بدین‏معنی که از آنان دقّت و مراقبت‏ بیشتری مورد انتظار است و فقدان دقّت و مراقبت در حدّ مورد انتظار از سوی‏ آنان،موجب مسئولیّت تلقّی می‏شود؛هرچند که آن اندازه از بی‏مبالاتی و اهمال از اشخاص عادّی موجب مسئولیّت نباشد.نهایتا در برخی از آرا، تقصیر اشخاص متخصّص،تقصیر ساده و در برخی دیگر،تقصیر سنگین‏ بشمار آمده است.

در رأی صادر در پروندهء ویلسون قاضی رالف در عین اینکه فرق بین‏ تقصیر و تقصیر سنگین را ردّ می‏کند،بر وظیفهء مراقبت بیشتر از سوی‏ متخصّص تأکید می‏ورزد.در این پرونده خوانده کارشناس تربیت اسب و اسب‏سواری بود و بدین‏جهت خواهان،اسب خود را بدو سپرد که برای‏ نمایش به خریدار بر آن سوار شود.در حین نمایش،اسب سقوط کرد و پایش‏ شکست و از اینرو صاحب اسب از خوانده مطالبهء خسارت کرد.رالف‏ قاضی دادگاه اظهارنظر در این مسئله را که آیا خوانده مرتکب تقصیر شده‏ است یا خیر به هیئت منصفه واگذار کرد؛ولی آنان را چنین راهنمائی کرد که خوانده به لحاظ اینکه شخصی ماهر و متخصّص در ادارهء اسبها است، متعهّد به مراقبت بیشتر می‏باشد.از رأی صادره به استناد اینکه قاضی، هیئت منصفه را با گفتن اینکه قاعدهء قابل اجرا در پرونده،قاعدهء«مراقبت‏ متخصّص»۷۵است نه«مراقبت عادّی»،بد راهنمائی کرده است، شکایت شد و به همین جهت دادرسی تجدید گردید و رالف دربارهء دلایل‏ قاعدهء مذکور چنین گفت:«از آنجا که شخصی با مهارت بیشتر می‏داند که‏ چیزی خطرناک است،در حالیکه شخصی که چنین مهارتی ندارد نمی‏داند،بیقین همین امر موجب اختلاف در مسئولیّت است».

از عبارت او چنین برمی‏آید که چون خوانده موظّف به اعمال‏ مهارت یک کارشناس بوده و آن را اعمال نکرده است،مرتکب تقصیر شده‏ و مسئول می‏باشد.بنابراین قاضی،اعمّ از اینکه به هیئت منصفه بگوید که‏ diligence .specialist (75)

چنین اهمالی تقصیر است یا تقصیر سنگین،اشاره به فقدان مراقبتی است‏ که یک کارشناس باید بر حسب اوضاع و احوال بکار برد.

چنانکه ملاحظه می‏شود قاضی رالف در حالیکه فرقی بین تقصیر و تقصیر سنگین قائل نیست،کارشناس را موظّف به مراقبت و دقّتی درخور تعهّد او می‏داند؛درجه‏ای از مراقبت که از اشخاص عادّی مورد انتظار نیست.

قاضی دیویس از دیوان عالی ایالات متّحده نیز در رأی میلواکی‏۷۶از همین نظر پیروی کرده است.امّا قاضی انگلیسی،ویلز در رأی صادر در پروندهء فیلیپس‏۷۷صریحا اعلام می‏کند که«تقصیر سنگین»،همان تقصیر کارشناس است.وی می‏گوید:«تقصیر سنگین فقط تقصیر شخصی است‏ که از بکار بردن مهارتی که دارد خودداری می‏کند،نه تقصیر شخصی که‏ فاقد مهارت است».۷۸

از عبارت قاضی ویلز چنین برمی‏آید که تقصیر عادّی،تقصیر غیر کارشناس است که طبق تعریف اولپین حقوقدان معروف رمی«آن نیست‏ که آنچه فقط متخصّصان می‏بینند،دیده نشود،بلکه آن است که آنچه‏ هرکس می‏بیند،دیده نشود».

بنابراین می‏توان گفت تقصیر اشخاصی که به لحاظ تخصّص و مهارتشان،طرف قرارداد واقع می‏شوند،تقصیر سنگین محسوب شده و موجب مسئولیّت آنها خواهد بود.

.۴۹۴( Otto 1). U.S 91 C.R.R.v.Arms and .Milwaukee (76)

.۸۸۴. C.B.N.S 5, v.Clark .Phillips (77)

.۲۹. p , Negligence of Law , .Cf.WHARTON (78)

بخش سوّم‏ تقصیر سنگین در پاره‏ای از قراردادهای بین المللی

در برخی از قراردادهای بین المللی مربوط به حمل‏ونقل،به تقصیر سنگین در رابطه با تحدید مسئولیّت اشارت رفته است که بحث مختصری از آنها برای روشن شدن مفهوم تقصیر سنگین سودمند به نظر می‏رسد.

کنوانسیون ورشو راجع به حمل‏ونقل هوائی

بموجب مادّهء ۲۲ کنوانسیون ورشو راجع به حمل‏ونقل هوائی، مسئولیّت متصدّی حمل‏ونقل،محدود و به تعبیر دیگر سقفی برای آن تعیین‏ گردیده است.لیکن مادّهء ۲۵ کنوانسیون اصلی مورّخ ۱۹۲۹ مقرّر می‏دارد که این تحدید در مورد تقصیر عمدی یا تقصیر که بموجب قانون مقرّر دادگاه،معادل آن بشمار آید،اجرا نخواهد شد.در طرح مقدّماتی کنوانسیون‏ در مادّهء ۲۵ کلمات«عمل ارادی غیرقانونی»۷۹بکار رفته بود.هیئت‏ نمایندگی انگلیس اصرار داشت که عبارت روشن‏تری استعمال شود و چنین استدلال می‏کرد که مسئولیّت نامحدود متصدّی حمل‏ونقل باید فقط در مورد اعمالی اجرا شود که به قصد اضرار صورت گرفته،نه اعمال ارادی‏ غیرقانونی که برای اجتناب از خطر یا تخفیف آن بوقوع پیوسته است. بالاخره آلفرد دنیس پیشنهاد کد که کلمات misconduct wilful در ترجمهء کلمهء فرانسوی dol (تقصیر عمدی)پذیرفته شود و چون آن تعبیر برای بعضی‏ از هیئتهای نمایندگی ناشناخته بود،جملهء دیگری بدنبال آن اضافه شد:

«با تقصیر عمدی یا هرتقصیر دیگری از سوی او که بر طبق حقوق‏ act illegal .intentional (79)

دادگاه مرجع رسیدگی به پرونده،معادل تقصیر عمدی شناخته شده‏ باشد».۸۰

چون عبارت مذکور،تقصیر عمدی و تقصیر معادل آن را تعریف‏ نکرده بود،در تفسیر آن اختلاف نظرهائی در رویّهء قضائی و دکترین پدید آمد.۸۱در کشورهای حقوق نوشته،بخش اوّل عبارت را به تقصیر عمدی و بخش دوّم آن را به تقصیر سنگین تفسیر می‏کردند.در واقع طبق سنّت‏ حقوق رم،تقصیری که معادل یا در حکم تقصیر عمدی بشمار می‏آید،همان‏ تقصیر سنگین است.از آنجا که اثبات تقصیر عمدی بغایت دشوار است،در اغلب موارد به جای تقصیر عمدی به تقصیر سنگین که اثبات آن دشواری‏ کمتری دارد،استناد می‏کنند.امّا در حقوق انگلیس و امریکا دادگاهها بدون اینکه به مفهوم تقصیر سنگی اشاره کنند،کلمات wilful misconduct را طوری تفسیر می‏کردند که نه فقط تقصیر عمدی،بلکه‏ تقصیر سنگین(به مفهوم حقوق رم)را نیز دربر می‏گرفت و با این تفسیر تقریبا به همان نتیجه‏ای می‏رسیدند که در کشورهای حقوق نوشته رسیده‏ بودند.۸۲

پروتکل لاهه

ابهام مادّهء ۲۵ کنوانسیون ورشو و اختلاف رویّهء قضائی کشورها در تفسیر آن،فکر اصلاح آن مادّه را بمیان آورد و این فکر بموجب پروتکل‏ لاهه مورّخ ۱۹۵۵ که کنوانسیون ورشو را اصلاح کرده است،عملی گردید. در مادّهء ۱۳ پروتکل که مادّهء ۲۵ کنوانسیون ورشور را اصلاح کردهد،راجع به‏ مسئولیّت چنین مقرّر شده است:

law the with accordance in , as part his on default such by or misconduct wilful his …by >>.(80) .<< misconduct wilful to equivalent be to considered is , case the of seised court the of

,۶, Chap , Vol.XII , Law Comparative of Encyclopedia International , Matte .N.Mateesco (81) .60. p ,141 no

 (۸۲).همان کتاب:ش ۱۴۲،ص ۶۱.در پانویس شمارهء ۳۹۹ کتاب به آرای صادره از دادگاههای انگلیس و امریکا اشارت رفته است.

«محدودیتّهای مسئولیّت مقرّر در مادّهء ۲۲ اجرا نخواهد شد اگر اثبات‏ شود که خسارت،ناشی از فعل یا ترک فعل متصدّی حمل‏ونقل، کارکنان یا نمایندگان او است که با قصد اضرار یا بی‏احتیاطی و با علم به وقوع احتمالی ضرر انجام گرفته است…».

چنانکه ملاحظه می‏شود در این عبارت،هم به تقصیر عمدی و هم‏ به تقصیر سنگین اشارت رفته است.در واقع،«بی‏احتیاطی با علم به وقوع‏ احتمالی ضرر»تعریفی از تقصیر سنگین یا به تعبیر قانون ۱۹۵۷ فرانسه‏ راجع به هواپیمائی کشوری،یک«تقصیر نابخشودنی»۸۳است.مثلا بموجب رأی دیوپ‏۸۴صادر از دادگاه مدنی سن که مورد تأیید دیوان تمیز فرانسه واقع شده است،خلبانی که با بی‏احتیاطی در شرایط بد جوّی از وسایل اتوماتیک فرود استفاده نکرده و به دید طبیعی خود اکتفا نموده و موجب زیان شده،مرتکب تقصیر نابخشودنی گردیده است؛چرا که عمل‏ مزبور«تقصیری آگاهانه با علم به وقوع احتمالی خسارت و پذیرش جسورانهء آن بدون دلیل موجّه است».۸۵این تعریف در تفسیر مادّهء ۲۵ اصلاحی‏ کنوانسیون ورشو،عموما مورد تبعیّت دادگاهها واقع شده است.

در آرای دیگر،پرواز هواپیما با اینکه قبلا اعلام شده بود که هوا احتمالا بد خواهد شد،۸۶یا پرواز به مدّت ۳۲ ساعت متوالی با همان‏ خدمه،۸۷مشمول عبارت فوق و موجب مسئولیّت نامحدود شناخته شده‏ است.۸۸

(به تصویر صفحه مراجعه شود) (۸۸).برای اطلاع از آرای دیگری که در تفسیر و اجرای مادّهء ۲۵ قدیم و جدید کنوانسیون ورشو صادر شده است، رجوع شود به:

. s 158 nos , B 565. Fasc ,7. T , international Droit , Juris-Classeur

کنوانسیون تحدید مسئولیّت برای دعاوی دریائی مورّخ ۱۹۷۶

مسئلهء تحدید مسئولیّت متصدّی حمل‏ونقل و استثنائات آن منحصر به حمل‏ونقل هوائی نیست،بلکه در قوانین و کنوانسیونهای مربوط به‏ حمل‏ونقل دریائی نیز منعکس است.از جمله در کنوانسیون تحدید مسئولیّت برای دعاوی دریائی(مادّهء ۴)مقرّر شده است که تحدید مسئولیّت در موردی که عمل،آگاهانه و با قصد اضرار یا با آنچنان‏ بی‏احتیاطی انجام شده باشد که باید فرض کرد شخص،عالم به وقوع‏ احتمالی ضرر بوده است،اجرا نخواهد شد.۸۹

چنانکه ملاحظه می‏شود مادّهء ۴ کنوانسیون مزبور مشابه مادّهء ۲۵ اصلاحی کنوانسیون ورشو است و همان مفهومی را پذیرفته که در این مادّه‏ منعکس است.

تعریف مضیق از تقصیر سنگین

باید یادآور شد تعریفی که در مادّهء ۲۵ اصلاحی کنوانسیون ورشو و برخی دیگر از قراردادهای بین المللی دیده می‏شود،چه آن را تعریف تقصیر سنگین بدانیم و چه-همانطور که در حقوق فرانسه می‏گویند-تعریف‏ تقصیر نابخشودنی تلقّی کنیم،یک تعریف مضیق است و چنانکه در کتاب‏ معروف«دروس حقوق مدنی»تألیف مازوها و شابا آمده است این تعریف‏ مضیق فقط مربوط به حمل‏ونقل هوائی یا دریائی‏۹۰است و در سایر زمینه‏ها قابل اعمال نیست.به تعبیر دیگر تقصیر سنگین-همانطور که در بحث‏ .۲۶۴. p ,1981, Publications Occeana , Law Martine , .Ch.HILL (89)

(۹۰).رجوع شود به مادّهء ۴۰ قانون دریائی ۱۸ ژوئن ۱۹۶۶ فرانسه و مادّهء ۱۱۶ قانون دریائی ایران مصوّب ۱۳۴۳ که چنین مقرّر می‏دارد:

«هرگاه ثابت شود علّت خسارت،فعل یا ترک فعلی باشد که متصدّی حمل عامدا یا با علم بر احتمال وقوع‏ خسارت انجام داده در این صورت از تحدید مسئولیّت مقرّر در مادّهء ۱۱۵ نمی‏تواند استفاده نماید».

راجع به حقوق فرانسه ملاحظه شد-دارای مفهومی عامّ‏تر و قلمروی وسیع‏تر است و بر طبق قواعد عمومی،نه تنها تقصیر نابخشودنی-که در حقوق‏ فرانسه اخصّ از آن است-بلکه هرگونه تقصیر سنگین،در حکم تقصیر عمدی شناخته شده است.۹۱

تعریف مادّهء ۲۵ اصلاحی کنوانسیون ورشو علاوه بر اینکه تعریفی‏ مضیق می‏باشد،این اشکال را دارد که دارای جنبهء«شخصی»۹۲است؛ زیرا در هرمورد باید احراز شود که آیا متصدّی حمل،علم به وقوع احتمالی‏ زیان داشته است یا خیر؟و بدیهی است که اثبات این علم که امری‏ درونی است سخت دشوار می‏باشد.البتّه دیوان تمیز فرانسه بر خلاف‏ دادگاههای بعضی از دیگر کشورها این مادّه را بطور«نوعی»۹۳تفسیر کرده‏ است؛بدین‏معنی که رفتار نوعی شخص در شرایط و موارد مشابه را ملاک‏ عمل قرار داده و در واقع با اینگونه تفسیر،اشکال شخصی بودن تعریف و صعوبت اثبات را رفع کرده است.۹۴

کنوانسیون بین المللی راجع به حمل‏ونقل با راه‏آهن

در کنوانسیون بین المللی راجع به حمل‏ونقل کالا با راه‏آهن‏۹۵ مورّخ ۱۹۶۵ بین تقصیر عمدی و تقصیر سنگین فرق گذاشته‏ شده است.در این کنوانسیون اصطلاح«تقصیر سنگین»بکار رفته است‏ بدون اینکه تعریفی از آن بدست داده شود.بموجب مادّهء ۳۷ کنوانسیون‏ مذکور،در صورت ارتکاب تقصیر عمدی یا تقصیر سنگین از سوی مؤسّسهء راه‏آهن،محدودیّت مسئولیّت که در کنوانسیون پیش‏بینی شده است،اجرا نخواهد شد.معهذا فقط در مورد تقصیر عمدی است که خسارت کامل قابل‏ .۴۴۲. p ,1978. ed e 6,2. T , Civil Droit de Lecons ; F.CHABAS et .H.L.J.MAZEAUD (91)

.subjectif (92)

.objectif (93)

 (۹۴)همان کتاب:ص ۴۴۳ ببعد-ژوریس کلاسور حقوق بین الملل:ج ۷،جزوه ۵۶ ب،ش ۱۵۹.

. .C.I.M (95)

مطالبه می‏باشد؛لیکن در مورد تقصیر سنگین،متضرّر فقط تا دو برابر مبلغ‏ تعیین شده می‏تواند خسارت بگیرد.۹۶

کنوانسیون بین المللی راجع به حمل‏ونقل زمینی

در کنوانسیون بین المللی راجع به حمل‏ونقل زمینی کالاها۹۷ مورّخ ۱۹۵۶ مقرّرات مشابهی دربارهء تحدید مسئولیّت و عدم‏ اجرای آن در پاره‏ای از موارد دیده می‏شود.بموجب مادّهء ۲۷ کنوانسیون در صورتیکه خسارت،ناشی از تقصیر عمدی یا تقصیری باشد که بر طبق قانون‏ مقرّر دادگاه،معادل تقصیر عمدی است،متصدّی حمل‏ونقل نمی‏تواند به‏ محدودیّت مسئولیّت که در کنوانسیون پیش‏بینی شده است استناد کند.از نظر قضات فرانسه این تقصیر،همان تقصیر سنگین است که بنا به تعریف‏ رودیر استاد متخصّص حقوق حمل‏ونقل عبارت است از«بی‏کفایتی‏ متصدّی حمل که ناتوان از اجرای وظایفی می‏باشد که بموجب قرارداد بر عهد گرفته است».۹۸مثلا تصادف با وسیلهء نقلیهء دیگر بدون دلیل،در حالیکه راننده می‏توانسته است ترمز کند یا بنحو دیگری از آن اجتناب‏ نماید،تقصیر سنگین بشمار آمده است.۹۹

نتیجه

از مطالب فوق نتایجی به شرح زیر می‏توان بدست آورد:

الف.در بسیاری از نظامهای حقوقی،بویژه نظامهای مبتنی بر حقوق رم،بین تقصیر سنگین و تقصیر عادّی یا سبک فرق گذاشته شده و تقصیر سنگین در پاره‏ای موارد از جمله در مورد شرط عدم مسئولیّت،معادل‏ . J ;583. p ,2761(به تصویر صفحه مراجعه شود) n ,1982 Paris ,2. T , commerical Droit ; R.ROBLOT et .F.RIPRET (96) .123. p 260(به تصویر صفحه مراجعه شود) n 2. chap , I.E.C.L.Vol.XII ; HAENNI

. .C.M.R (97)

.۸۹۷(به تصویر صفحه مراجعه شود) n 1955 Paris ,2. t , transports des Droit , .R.Rodiere (98)

 (۹۹)..۱۸۳,۱۹۷۲. Bull.Transp ,1972 avril 19, Poitiers ژوریس کلاسور حقوق بین الملل:ج ۷،جزوه‏ ۱. -B 565 ش ۱۶۹.

تقصیر عمدی بشمار آمده است.درجه‏بندی تقصیر و قاعدهء الحاق تقصیر سنگین به تقصیر عمدی،از حقوق رم نشأت گرفته است و بدین‏جهت در تعریف تقصیر سنگین و تعیین معیارهائی برای تشخیص آن،از نظامهای‏ حقوق نوشته(رومانیست)مانند حقوق فرانسه بیشتر می‏توان بهره برد؛مضافا بر اینکه آنچه در این نظام راجع به تقصیر سنگین گفته شده است،گویاتر، منسجم‏تر و هماهنگ‏تر می‏باشد.

ب.در نظامهای حقوقی مورد بحث،تعاریف متعدّد متفاوتی از تقصیر سنگین شده است که شاید بهترین آنها تعاریف زیر باشد:

(به تصویر صفحه مراجعه شود)«تقصیر سنگین تقصیری است که مظهر عدم مهارت یا غفلت‏ شدید در حدّی شگفت است.نه قصد اضرار هست و نه خباثت‏ (سوء نیّت)؛ولی آنچنان بی‏مبالاتی وجود دارد که گوئی کار عمدا انجام گرفته است».(کاربنیه-حقوق فرانسه)

(به تصویر صفحه مراجعه شود)«تقصیر سنگین تقصیری است نه عمدی و نه ارادی،ولی سخت‏ فاحش است.مرتکب آن،ایراد ضرر یا عدم اجرای قرارداد را نخواسته،ولی آنچنان رفتار کرده که گوئی آن را خواسته است». (مازوها-حقوق فرانسه)

(به تصویر صفحه مراجعه شود)«عدم درک چیزی که همگان درک می‏کنند»(اولپین حقوقدان‏ رومی)یا«جهل به اموری که کم‏هوش‏ترین اشخاص ادراک‏ می‏کنند و ترک تدابیری که کم‏دقّت‏ترین اشخاص اتّخاذ می‏نمایند»(مؤلّفان حقوق قدیم فرانسه)

(به تصویر صفحه مراجعه شود)«تجاوز شدید از معیار عادّی رفتار»یا«تقصیری شدیدتر از تقصیر عادّی»(رویّهء قضائی امریکا).

008ج.چون تعاریف مزبور کلّی و انتزاعی است،برای روشن کردن‏ مفهوم تقصیر سنگین و بدست دادن معیارهائی جهت تشخیص آن،باید به‏ آرای قضائی مراجعه کرد.در برخی از آرای قضائی بویژه آرای فرانسوی‏ معیارهای زیر جهت تشخیص تقصیر سنگین بکار رفته است:

(به تصویر صفحه مراجعه شود)فاحش بودن تقصیر؛مانند موردی که در کشتی،روغن در کنار بسته‏های پارچه گذارده شده باشد.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)اساسی بودن تعهّد نقض شده؛مانند تحویل کالا از سوی متصدّی‏ حمل‏ونقل به شخصی که سمت لازم جهت دریافت آن را نداشته‏ باشد.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)احتمال زیاد وقوع ضرر؛مانند عدم اتّخاذ تدابیر لازم از سوی‏ متصدّی حمل‏ونقل برای حفظ موادّ غذائی ضایع شدنی.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)مهارت حرفه‏ای متخصّص که انتظار مراقبت بیشتری بوجود می‏آورد؛به تعبیر دیگر در برخی از آرا،عدم اعمال مراقبت مورد انتظار از سوی اشخاص حرفه‏ای و متخصّص،تقصیر سنگین بمشار آمده است.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)تکرار عمل تخلّف‏آمیز؛مانند تکرار سرقت نزد امین.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)اهمیّت و ارزش خسارت وارده.

د.در بعضی از قراردادهای بین المللی نیز عدم اجرای قاعدهء تحدید مسئولیّت در صورت تقصیر عمدی یا تقصیر سنگین،بصراحت پذیرفته شده‏ است.در مادّهء ۲۵ اصلاحی کنوانسیون ورشو راجع به حمل‏ونقل هوائی، فعل یا ترک فعلی که به قصد اضرار(تقصیر عمدی)یا با بی‏احتیاطی و علم‏ به وقوع احتمالی ضرر انجام شده باشد،مانع استفاده از شرط تحدید مسئولیّت است.بنابر یک نظر،بی‏احتیاطی با علم به وقوع احتمالی ضرر، ضابطهء تشخیص تقصیر سنگین است.ولی باید توجّه داشت که این تعریف‏ و ضابطهء مضیق که دامنهء تقصیر سنگین را محدود می‏کند،فقط در قلمرو حقوق هوائی و دریائی قابل قبول است نه در تمامی زمینه‏ها.

هـ.بطور کلّی از بررسی انجام شده چنین برمی‏آید که یک‏ ضابطه و معیار دقیق و روشن جهت احراز تقصیر سنگین که در همهء موارد قابل اعمال باشد،وجود ندارد و مسئله تا حدّ زیادی نظری است.به دیگر سخن-همانطور که در برخی از آرای امریکائی گفته شده است-

قاعده‏ای کلّی برای تشخیص تقصیر سنگین در هرمورد خاصّ نمی‏توان‏ بدست داد؛بلکه باید در هرمورد به وقایع و اوضاع و احوال خاصّ پرونده‏ رجوع کرد.چیزی ممکن است در اوضاع و احوال خاصّی،تقصیر عادّی و در اوضاع و احوال دیگری،تقصیر سنگین بشمار آید.

لینک کوتاه :


برچسب :

|